Van onzekerheid naar zelfvertrouwen: leren spreken op de OK
Tijdens het instrumenteren van een van mijn eerste laparotomieën ontbrak er bij de eind telling een buikgaas. De chirurg gaf direct aan dat zij de gebruikte gazen had teruggegeven. Ik wist echter zeker dat er drie buikgazen waren gebruikt, waarvan er twee in de buik waren geplaatst en één buiten de buik was gebleven.
De chirurg bleef ervan overtuigd dat er niets meer in de buik kon zitten en gaf aan dat ik verder moest zoeken. Samen met de omloop controleerde wij de instrumententafels en de afvalzakken, maar zonder resultaat. Ondertussen bleef het aan mij knagen. Ik wist eigenlijk zeker dat het gaas nog in de buik zat, maar door de stellige reactie van de chirurg begon ik aan mezelf te twijfelen.
Toen de omloop voorstelde om röntgenonderzoek te verrichten, vond de chirurg dit onzin en overbodig. Uiteindelijk verzamelde ik de moed om haar te vragen toch nog één keer in de buik te voelen. En daar was het: het ontbrekende buikgaas werd uit de buik gehaald.
Ik voelde vooral opluchting, maar tegelijkertijd ook teleurstelling in mezelf. Waarom had ik niet eerder op mijn eigen kennis vertrouwd en duidelijker mijn standpunt ingenomen?
Deze ervaring liet mij zien hoe moeilijk het als leerling kan zijn om je uit te spreken tegenover iemand met meer ervaring en autoriteit.
Waarom houden we soms onze mond?
Je weet dat er iets niet klopt, maar toch twijfel je of je er iets van moet zeggen. Vooral voor leerling-operatieassistenten kan het lastig zijn om zich uit te spreken tegenover ervaren collega's of operateurs. Hiërarchie, onzekerheid over de eigen kennis en angst voor negatieve reacties kunnen hierbij een rol spelen.
Pattni et al. (2019) beschrijven dat hiërarchische verhoudingen en de cultuur binnen het OK-team belangrijke belemmeringen kunnen vormen voor speaking up. Wanneer iemand met meer ervaring of autoriteit overtuigd is van zijn of haar standpunt, kan het moeilijk zijn om daartegenin te gaan. Daarnaast kan een operateur zo gefocust zijn op de ingreep of een vooraf bepaald behandelplan, dat andere signalen minder opvallen, terwijl de operatieassistent vanuit een ander perspectief juist iets belangrijks kan signaleren. Dit betekent niet dat een leerling onvoldoende kennis heeft, maar dat de sociale verhoudingen invloed kunnen hebben op het uitspreken van zorgen.
Ook psychologische veiligheid speelt een belangrijke rol. Wright et al. (2024) benadrukken dat zorgprofessionals zich eerder durven uit te spreken wanneer zij erop vertrouwen dat hun zorgen serieus worden genomen en dat zij niet worden veroordeeld of afgewezen. Een open aanspreekcultuur is daarom essentieel voor de patiëntveiligheid.
Van onzekerheid naar zelfvertrouwen
Als leerling-operatieassistent ben je voortdurend bezig met leren. Je observeert, stelt vragen en bouwt steeds meer kennis en ervaring op. Toch betekent meer kennis niet automatisch dat je je ook gemakkelijker durft uit te spreken. Speaking up is namelijk een vaardigheid die je kunt ontwikkelen.
Uit onderzoek van Daly Guris et al. (2019) blijkt dat het oefenen van speaking up tijdens simulatietrainingen kan bijdragen aan meer zelfvertrouwen en het daadwerkelijk uitspreken van zorgen. Ook Omura et al. (2017) beschrijven dat trainingen gericht op assertieve communicatie kunnen helpen om zorgprofessionals en studenten weerbaarder te maken in situaties waarin zij zich moeten uitspreken.
Maar speaking up leer je niet alleen tijdens trainingen. Juist op de werkvloer liggen mogelijkheden om hiermee te oefenen. Door vragen te stellen, twijfels bespreekbaar te maken en achteraf situaties met je werkbegeleider te evalueren, kun je stap voor stap leren om je stem te laten horen. Daarbij is het belangrijk dat ervaren collega's ruimte bieden voor vragen en openstaan voor andere inzichten.
Van weten naar durven: vier praktische tips
Weten dat je je moet uitspreken is één ding, maar het daadwerkelijk doen kan een stuk lastiger zijn. Zeker wanneer je als leerling tegenover iemand met meer ervaring staat. Gelukkig kun je speaking up oefenen en ontwikkelen. De volgende vier tips helpen je om ook in spannende situaties je stem te laten horen.
1. Benoem wat je ziet en waarover je twijfelt
Je hoeft als leerling niet altijd zeker te weten dat iets fout gaat om je zorgen uit te spreken. Benoem concreet wat je opvalt en stel een gerichte vraag. Bijvoorbeeld: ‘Volgens mij klopt de telling niet. Kunnen we dit nog een keer controleren voordat wij gaan sluiten?’ Zo maak je je zorgen bespreekbaar zonder direct iemand te beschuldigen (AHRQ, 2023).
2. Laat je niet te snel overtuigen
Wanneer een ervaren operateur aangeeft dat er niets aan de hand is, betekent dit niet automatisch dat jouw zorgen onterecht zijn. Blijf bij je waarneming wanneer je twijfels niet zijn weggenomen. Geef duidelijk aan waarom je je zorgen maakt en vraag om een concrete controle. Bijvoorbeeld: ‘Ik begrijp wat u zegt, maar er ontbreekt nog steeds een buikgaas. Ik wil graag dat we dit controleren voordat we verdergaan.’ Wordt een mogelijk veiligheidsrisico niet serieus genomen, betrek dan volgens de geldende afspraken een andere collega of verantwoordelijke (AHRQ, 2023).
3. Maak gebruik van je werkbegeleider
Als leerling hoef je niet alles alleen op te lossen. Wanneer je ergens over twijfelt, kan je werkbegeleider met je meekijken en jouw waarneming bevestigen of verduidelijken. Dit kan je het vertrouwen geven om je vervolgens zelf uit te spreken (AHRQ, 2023). Bespreek ook achteraf situaties waarin je het lastig vond om iets te zeggen. Je werkbegeleider kan je helpen begrijpen wat goed ging en tips geven voor een volgende keer (Omura et al., 2017).
4. Begin klein en bouw vertrouwen op
Speaking up hoeft niet pas te beginnen wanneer er een groot veiligheidsrisico ontstaat. Oefen tijdens dagelijkse werkzaamheden met het stellen van vragen, het benoemen van twijfels en het delen van jouw ideeën. Door dit vaker te doen, raak je eraan gewend om je stem te laten horen. Zo wordt het gemakkelijker om ook in spannende situaties duidelijk en zelfverzekerd te communiceren (Daly Guris et al., 2019).
Tot slot: durf op jezelf te vertrouwen
Terugkijkend op mijn ervaring met het ontbrekende buikgaas besef ik hoe belangrijk het is om op mijn eigen waarnemingen te vertrouwen, ook wanneer iemand met meer ervaring een andere mening heeft. Sinds kort probeer ik de genoemde tips bewust toe te passen in de praktijk. Ik merk dat de drempel om mij uit te spreken steeds kleiner wordt en dat ik meer vertrouwen krijg in mijn eigen kennis en kunnen. Als leerling hoef je niet alles te weten of altijd gelijk te hebben om je zorgen uit te spreken. Speaking up vraagt soms moed, maar kan een groot verschil maken voor de patiëntveiligheid. Want ook als leerling heb je een stem die gehoord mag worden.